Wednesday, January 24, 2007

Paspasang pasya, kakasya

HAYAAN na ang mga hukuman na gumamit ng katagang decision—sampu kasi ang katuturan ng deci. Nangangahulugan na sampung ulit na titimbangin at susuriin ang ilalapat na tugon sa nakadulog na usapin. Mabagal na parang usad ng trapiko sa EDSA.

Mas mabilis ang dating ng pasya. Katugma ng kasya. Lapat agad. Sagad. Salpak. Tumpak.

Sa mga karaniwang pagsubok, mas mainam pala ang mga madaling pasya kaysa matumal na decision. (Pansinin ang iba’t ibang kahulugan ng “madali”—rapid, fast, snappy, easy. Rapid? Naroon pa rin iyon sa aves de rapiña o bird of prey, ibong mandaragit. Heto pa. Raptor. Rapt or contemplative.Talagang kakawing yata ng bilis ang masusi, masinsinan, matalim at malalim na kaisipan.)

Tinukoy ng isang ulat na inilabas kamakailan sa Internet ng pahayagang Current Biology na higit ngang mainam ang mga dagliang pasya kaysa matagalang pag-iisip sa mga mabilisang pagsusulit o pagsubok. Naturol sa ginawang pagsusuri ang mataas na antas na pamamaraan ng utak sa paggagap.

Sa pagsubok, kailangan lang tukuyin ang isang binali-baligtad na sagisag o symbol na isinama sa mahigit 650 pang halos katulad ng naturang sagisag. Para lang iglap na pagsunggab sa piraso ng mami na nasa bunton ng dayami.

Sumunod sa payo ni Rumi, isang Sufi mystic: “Knowledge is knowing what things to ignore.”

Sa tingin ko lang, ang ganoong pagsubok ay hindi pag-antig o pagpukaw sa labahang talim ng utak. Pag-arok ito sa kidlat na gumuguhit sa utak—iglap na liwanag at magliliyab ang mahahagip o magagagap.

“You would expect more people to make accurate decisions when given the time to look properly. Instead they performed better when given almost no time to think,” ani Li Zhaoping ng University College London at isa sa mga umakda ng naturang pag-aaral.

Nilinaw niya na magkaiba ang kakayahan at diskarte ng mga bahaging conscious at subconscious ng ulirat. Bali-baligtarin man ang larawan ng, halimbawa’y bayabas, matutukoy agad ng subconscious ang binaligtad na bayabas sa hindi nagalaw. Ang bahaging conscious, parehong bayabas lang sa pananaw—hindi na papansinin ang kahit mumunting pagkakaiba. (Whew! ‘Buti na lang at hindi balimbing. Kahit ano yata ang gawing baligtad sa balimbing, ganoon pa rin ang ihaharap na mukha.)

Kukutuban na tayo nito. Mas mabilis na sa diskarte ang subconscious, mas masigasig at masinsinan pa sa pagtukoy ng mga kuntil-butil na detalye. Hindi ko tuloy mapili kung alin ang niyayakap at kinikilatis ng subconscious sa dalawang magkasalungat na tayutay o idiom, ‘yun bang “God (the devil) dwells in the details.”

Pansinin din natin na may iba’t ibang uri ng talino—walo yata-- na taglay ang sinuman.Sa naturang pagsubok nina Li Zhaoping, ang tinatawag na visual/spatial intelligence o talinong lumalapat sa mga larawan at kalawakan ang tahasang sinubukan. Hindi pa talaga lubusang natuturol kung ang mga talino’y sambungkos ng mga tinting na maiwawalis sa bawat bagay-bagay na susuriin. Maaaring sambigkis ng iba’t ibang kawad na bawat isa’y may bagay na pinaglalaanan—mga bilang at ideya sa mathematical genius; galaw at kilos sa mga kinesthetic genius; salansan ng katahimikan, tunog at damdamin sa musical genius; paglalaro at paghubog ng diwa mula mga kataga at katuturan sa word genius…

Maaari ring pumpon ng bulaklak sa iisang sisidlang ulirat—may pumapaibabaw na halimuyak ng consciousness, may matining na kinalulublubang burak ng subconsciousness.

Sa huling tuusan, marami pa talagang dapat matuklas mula sa sanlibutan ng isipan na hindi lang yata sa tatlong librang utak tumatahan.

No comments: