Skip to main content

Kontra-dengue


“Knowing is not enough; we must apply.”
Johann von Goethe

PAALA-ALA’Y gamot sa nakakalimot.

Naihanay na natin ang mga halaman na kinamumuhian ng lamok sanhi ng taglay nilang biochemicals: (1) albahaka, balanoy o sweet basil, (2) tanglad, citronella or lemon grass, (3) amarilyo, marigold or bride of the sun, (4) malvarosa, (5) manzanilla, dolontas o chrysanthemum, (6) madre de cacao o kakawate, (7) linga o sesame, at (8) sweetsop, sugar apple o atis na ang katas ng giniling na buto, ipinapasok sa buwa upang maglaglag ng sanggol na dinadala sa sinapupunan…

Makakabili ng mga naturang halaman sa mga nagtitinda sa (1) Manila Seedling Bank Foundation, kanto ng EDSA at Quezon Avenue, Quezon City, (2) Bureau of Plant Industry nursery sa Visayas Avenue, Quezon City o San Andres, Maynila, o kahit sa mga nagtitinda sa (3) likuran ng Mahogany Market sa Tagaytay City.

Binanggit na rin sa isang naunang pitak na huwag munang magkakain ng saging dahil may taglay itong sangkap na talagang paboritong lantakan ng lamok… mainam din na may tanim na saging sa bakuran upang ang murang saha nito ang sabakan ng sigid ng mga lamok, pati mga babaeng Aedes aegypti na naghahasik ng lagim ng dengue.

Mayroon pang matatawag na asymmetrical lines of defense against hemorrhagic fever-causing mosquitoes… mas mabangis kaysa mga halaman ang mga ito… they’re efficient, highly mobile and are as unflinchingly ruthless as elite forces.

Sa pangitlugan ng lamok kumikilos ang (1) buriring—that’s the common colorful guppy—(2) gurami at (3) kataba, mga isdang kanal na walang patawad sa paglamon sa kiti-kiti na nagiging lamok…

Katulong din nila sa pagsila sa kiti-kiti ang mga ‘sanggol’ ng (1) tutubi (newly hatched nymphs of damselflies, scorpion flies, and dragonflies), (2) karag (toad), at (3) palaka (frog). Lalong mas mabangis sa pagdagit ng lamok at iba pang pesteng kulisap ang mga ito matapos magbanyuhay o metamorphosis into adult forms.

Kasama rin sa digmaan kontra dengue ang mga butiki (lizard), tuko (gecko),
mandarangkal (praying mantis), at iba’t ibang uri ng gagamba... aba’y marikit ang kulay ng mga gagambang talon (jumping spiders) na naglisaw sa aming pamamahay…may namahay pa ngang pampasuwerteng gagambang kalabaw sa timog silangang bahagi ng bakuran.

Parang balik-aral sa integrated pest management sa paglalahad ng ganito…parang mga pananim ang pakay na iwaksi sa pananalasa ng kung anu-anong mapamuksang sakit at peste… parang aralin sa entomology o pag-aaral sa mga kulisap.

Sintomas lang kasi ng mas malubhang sakit ang pananalasa ng dengue… na kikitil pa ng libu-libo, bata man o matanda. Tiyak na marami na ang nagkandabuhol ang kilay at noo nang isiwalat ang pangalan ng samut-saring halaman, samut-saring mumunting nilalang na namumuhay sa mga sapa’t kanal o sa mga imbakan ng tubig… kung anu-anong kulisap na tumatahan, gumagalugad sa mga taniman at halamanan.

Bahagi silang lahat ng masinop, mapanlunas at mapagkupkop na kapaligiran—na walang humpay na dinadapurak, winawasak. Matagal na silang nakaligtaan. O lubusang nakalimutan.

Paalaala’y gamot sa nakakalimot.

Comments

Post a Comment

Popular posts from this blog

Baka talisay ang kailangan kung mabilis nilalabasan

KAMBAL na hitang nakabukaka ang pahayag—an open statement na hindi pinid at wala nang pasubali o baka masususugan pa. (“Susog” ang salitang ugat na katakam-takam talagang bigkasin dahil kung nanamnamin at hihimas-himasin para bang susong busog ang ibig sabihin.) We’re trying to make sense of a claim we stumbled into about the fruits of an ornamental tree. To wit: “The kernel of Indian almond has shown aphrodisiac activity, it can probably be used in treatment of some forms of sexual inadequacies (premature ejaculation).” For goodness’ sakes, what are those other forms of sexual inadequacies, er, shortages? What’s Indian almond? Higit nating kilala ang Indian almond bilang talisay. Tinatawag ding tropical almond, Java almond, Singapore almond, Pacific almond . Kilala din sa pangalang umbrella tree, badamier, ketapang, huu kwang , at sa mga botanist na mahilig sa boteny tulad ni Ama, Terminalia catappa . Makatas ang hinog na lamukot ng bungang talisay—karaniwang dilaw o namumula ang ku...
3 comments
Read more

ALAMAT NG TAHONG

SAKBIBI ng agam-agam sa kalagayan ng butihing kabiyak-- at kabiyakan, opo-- na nakaratay sa karamdaman, ang pumalaot na mangingisda ay napagawi sa paanan ng dambuhalang Waczim-- isang bathala na nagkakaloob sa sinuman anumang ibulwak ng bibig mula sa bukal ng dibdib. Pangangailangan sa salapi na pambili ng gamot ng kapilas-pusong maysakit ang nakasaklot sa puso ng matandang mangingisda. 'Di kaginsa-ginsa'y bumundol ang kanyang bangka sa paanan ng Waczim. Kagy at umigkas ang katagang kimkim noon sa kanyang dibdib: "Salapi!" Bumuhos ng salapi-- mga butil at gilit ng ginto-- mula papawirin. At halos umapaw sa ginto ang bangka ng nagulantang na mangingisda, walang pagsidlan ang galak, at walang humpay ang pasasalamat sa mga bathala. Nanumbalik ang kalusugan ng kabiyak ng mangingisda. At lumago ang kabuhayan, naging mariwasa ang magkapilas-puso na dating maralita. Nilasing ng kanyang mga dating kalapit-bahay ang mangingisda-- na hindi ikina...
Post a Comment
Read more

Kuntaw

I T was more than an implement—tough as metal, soft as petal—wielded like lightning to repulse conquerors. Invading Mactan in 1521, Ferdinand Magellan and his men must have thought that their fabled Toledo steel swords would be more than a match more the island’s native defenders—they were dead wrong. The Spaniards never knew what hit them. In the 1900s, American occupation forces in Mindanao particularly in the Sulu islands found themselves under constant harassment from what they called “crazy hermits” or juramentados . The native fighters would fast for days, go through special religious rites, then go forth to storm American garrisons. Even as the .445 caliber pistol was plied out in 1911 to stop seemingly unstoppable fighters, the Americans still never knew what hit them. Looking back with pride at such points in history when their fighting mettle was unleashed in battle, Filipino Muslims, especially the Tausugs of Sulu will, with a little nudge and tug at their patriotic sentimen...
2 comments
Read more